Koert van Mensvoort ‘Als we het vervelende werk uitbesteden aan robots, kunnen we doen wat écht bij ons past’

logo anno morgen

Een digital death manager, een robotchirurg en een nostalgist. Het zijn beroepen die kunstenaar, filosoof en wetenschapper Koert van Mensvoort in 2047 voor zich ziet. Hij gelooft daarbij dat we ons werk met meer passie en oprechte interesse zullen doen. Als een homo ludens, een spelende mens. Voorwaarde is dat we de juiste technologische keuzes maken.

Koert van Mensvoort (41) is internationaal bekend om zijn Next Nature-filosofie. Hij stelt dat de mens zó met technologie is vergroeid dat het ‘natuur’ is geworden: de smartphone en internet zijn anno 2015 eerste levensbehoeften. Net als de natuur hebben we die zelf gecreëerde technologie soms niet in de hand. Denk aan de financiële crisis of computervirussen. Van Mensvoort visualiseert zijn gedachtegoed met speculatieve producten. Zoals een energybelt waarmee je je telefoon via je eigen buikvet oplaadt, kleding die meekleurt met je stemming of wijn die via een nanocapsule verandert in een chardonnay of een merlot. ‘De ontwerpen zijn bedoeld als aanzet tot discussie om nieuwe technologie niet blind te accepteren. We hollen van gadget naar gadget zonder ons af te vragen of we er beter van worden.’

over welke technologieën in de werkomgeving moeten we nadenken? 

‘Steeds meer werk wordt geautomatiseerd en gerobotiseerd. De vraag is welke posities we voor de mens overlaten. Neem de zorgrobot die er aankomt. Willen we dat als samenleving? Is intermenselijk contact niet het allerbelangrijkste als je ziek of oud bent? Of vinden mensen het juist fijn als robots onze luier vervangen? Dat kan ook. Het is nog onduidelijk welke band er straks ontstaat tussen mens en robot. Ik ben niet tegen de zorgrobot, maar het biedt stof tot nadenken. We hebben een keuze. Door robotisering elders kunnen we besluiten meer mensen in de thuiszorg en verpleging te laten werken. Daarmee geven we medewerker én cliënt het plezier van sociaal contact terug. Nu is dat geminimaliseerd tot luttele minuten per cliënt.’

welke beroepen zullen ontstaan? 

‘Eigenlijk is er nu al behoefte aan een digital death manager. Als ik morgen onder een tram loop, maakt niemand een eind aan mijn digitale leven. Zonder wachtwoord zijn accounts immers niet te verwijderen. Er dolen miljoenen geesten rond op internet. Daarnaast zie ik toekomst voor de nostalgist: iemand die mensen helpt voor wie de digitale wereld te veel is. Door ze herinneringen aan de romantische jaren nul te laten herbeleven. Veel klassieke beroepen zullen een technologische invulling krijgen. Een bakker wordt een 3D-food designer, een chirurg wordt een met robots opererende telechirurg.’

krijgt werk een nieuwe betekenis? 

‘Als we de vervelende taken uitbesteden aan robots, kunnen we het werk kiezen dat écht bij ons past. Ik zie wel wat in de homo ludens, ofwel de spelende mens. Het komt erop neer dat we het spel – daarmee bedoel ik passie – terugbrengen in ons werk. We zullen ons afvragen welke rol we het liefst spelen. Dat kunnen ook verschillende rollen zijn. Iedereen kan een tijdje Uber-chauffeur worden, zijn appartement verhuren of zich toeleggen op kunst. Een basisinkomen zou goed bij deze nieuwe samenleving passen.’

welke competenties hebben we dan nodig? 

‘Goed spelen betekent ook hard werken. Niet apathisch op de bank hangen, maar uitvinden waar je passie ligt. Zelfontplooiing dus. Ik zie dat bij de jongere generatie al enorm. Terwijl er aan hen wordt getrokken, durven ze eigen keuzes te maken. Ze hebben al veel zelfinzicht. Heel bijzonder. Maar: te veel zelfbewustzijn is niet goed. Je moet ook laten zien wat je waard bent.’

Hoe ziet een werkdag in 2047 eruit? 

‘Niet meer van negen tot vijf, dat is zeker. Sowieso zal de scheiding tussen werk en privé vervagen. Vergelijk het met hoe we 40.000 jaar geleden leefden op de savannes. We verzamelden fruit en jaagden op wild. Dat was vaak hard werken, maar er was ook tijd voor rust, sociale contacten en feesten. In de toekomst zal dat voor werkenden ook zo zijn. Na een periode van rust moet je weer stevig aan de bak.’

hoe is het werk straks georganiseerd? 

‘Ik zie zogenaamde zwermbedrijven ontstaan. Organisaties met een kleine vaste kern, die voor hun projecten de benodigde menskracht aantrekken. Is de klus geklaard, dan waaieren deze mensen als vogelzwermen uit op zoek naar een volgende opdracht. Of strijken neer om op adem te komen. Er is een voortdurende uitruil van skills. Ik run een creatief bureau dat bestaat uit freelancers. De regelgeving wringt soms. Zodra iemand op regelmatige basis werkt, verlangt de wet een vast contract. Er zit niets tussenin.’

futuristen zeggen dat robots ooit al ons werk overnemen. Wat betekent dat? 

‘In dit scenario dreigt het gevaar van sociale ontworteling. Het zit niet in onze natuur niet meer relevant te zijn. We moeten wel dingen blijven doen. Ik associeer dit toekomstbeeld met het oude Griekenland. Toen waren er slaven voor het vervelende werk. De deftige oude Grieken schreven poëzie en debatteerden over politiek. Ook in 2047 zijn er nog voldoende wereldproblemen. Laten we ons – met technologische hulp – daarop gaan storten.’

vorige interviews

Marjolein ten Hoonte: ‘De wereld van werk zal drastisch veranderen'

Dankzij technologische vernieuwing zullen mensen niet alleen steeds ouder worden en langer doorwerken, maar ook steeds vaker te maken krijgen met robots die werk overnemen. Volgens Marjolein ten Hoonte gaat de wereld van werk drastisch veranderen: ‘Functie- schalen, looncontracten, diploma’s, cao’s en loopbaanpaden. Vrijwel alles in de wereld van werk staat op losse schroeven.

Werknemers moeten in de toekomst voorbereid zijn op veranderingen, permanent bijleren en van tijd tot tijd perioden van rust nemen. De werkende van de toekomst zal zijn levenskeuzes weloverwogen maken.’

welke vanzelfsprekendheden zullen verdwijnen? 

‘De transitie is nu reeds gaande: de vaste werkdag van 9 tot 5 uur is al verouderd en ook levenslange dienstverbanden zijn niet langer normgevend. Maar wat ook zal verdwijnen is de gedachte: the only way is up. Met alle systemen die daarbij horen, zoals cao’s, salarishuizen, functieschalen en de logica dat er werk bestaat dat voor een 45-jarige onder zijn niveau zou zijn. Het immer stijgende loopbaanpad van nu wordt straks veel vaker onderbroken. Carrières zijn dan langetermijnplannen die enerzijds leunen op de harde zaken die je nodig hebt: geld, tijd, opleidingen en reserves voor ziektekosten en pensioen. De andere pijler is de vraag naar productiviteit en wendbaarheid: wat moet ik leren om mezelf aan te kunnen passen aan voortdurend veranderende eisen en omstandigheden? Als ik dus een tijdje liever zou willen schoffelen in het park, omdat ik dat gewoon wil, of omdat ik bijvoorbeeld een opleiding doe, moet ik dat kunnen organiseren. Ik geloof dat de werknemer van de toekomst zijn levenskeuzes weloverwogen maakt.’

hoe zullen bedrijven en organisaties veranderen? 

‘Kantoren worden nu al steeds vaker open ruimtes. Dat maakt dat we collega’s steeds vaker tegenkomen en sneller informatie uitwisselen. Dat leidt weer tot intensievere samenwerking. Dat voorzie ik ook buiten de muren van bedrijven. Steeds meer bedrijven zullen zich afvragen waarom ze niet bijvoorbeeld met meerdere organisaties in één gebouw samenwerken. Lang geleden zei een HR-man mij al dat er meer mensen voor Randstad dan bij Randstad werken. Zo wordt de toekomst ook; huidige indelingen in vennootschappen, sectoren en specialismen zullen aan belang inboeten. De relatie tussen werknemer en werkgever zal een nieuw soort wederkerigheid kennen en zodoende veranderlijker worden. Wie excelleert in samenwerken in dat soort verbanden,
kan de toekomst aan. Dat zal ook gevolgen hebben voor het onderwijs. Zo werkt Randstad nu al samen met praktijkopleider Vapro voor het trainen van procesoperators in productiefaciliteiten. Hun werkgevers verzorgen het praktijkdeel van de opleiding en bij succesvolle afronding krijgen de deelnemers een mbo3-certificaat. Dat soort samenwerking heeft de toekomst.’

worden looncontracten in de toekomst vaker flexibel? 

‘De term flexibel bestaat alleen maar omdat de norm een vast contract is, dat zekerheid biedt. Nu lijkt een vast dienstverband een soort veilige haven, waar je eeuwig je scheepje kunt laten liggen. Op dit moment valt daar al een hoop op af te dingen, maar in de toekomst zal je zekerheid als werkende niet meer afhangen van je contractvorm. Of we nu als zelfstandige, flexkracht of in vaste dienst werken, we werken allemaal. Waarom zou mijn WW-uitkering dan steeds hoger moeten worden naarmate ik langer voor een en hetzelfde bedrijf gewerkt heb? Ik zou willen dat dat geld gestoken wordt in het mogelijk maken van een transitie naar een andere betrekking. Dat zou bijvoorbeeld een reserve kunnen zijn die aan de persoon zelf gebonden is.’

welke rol speelt duurzaamheid in de toekomst van werk? 

‘Dat wordt een belangrijker thema. Op het terrein van werk en carrière heeft duurzaamheid betrekking op de vraag of ik vitaal, weerbaar en wendbaar genoeg ben om in mijn eigen welzijn en welvaart te voorzien. De rol van werk in ons leven zal minder afhangen van de maatschappelijke status van een functie of positie. Duurzaam werken doe je als je je niet alleen bewust bent van periodes van grote inspanning, maar ook van periodes van rust, bijleren en verder kijken. Nu nog is wat wij doen bepalend voor wie wij zeggen te zijn; onze identiteit hangt sterk van ons werk af. Jaarlijks doet Randstad onderzoek naar de aantrekkelijkheid van werkgevers. Veel mensen geven daarbij aan: Het kan beter, maar ik blijf hier wel. Is dat duurzaam? Kennelijk werken we nu in een systeem waarbinnen het niet erg is om een tijd iets tegen je zin te doen. Als je je af moet vragen of je blijvend in je eigen welvaart kunt voorzien, zul je daar veel kritischer in worden.’

Dit interview is ook gepubliceerd in weekblad Elsevier

Anno Morgen: Koert van Mensvoort

anno Morgen

Technologische innovatie, demografische verschuivingen en een voortschrijdende mondialisering hebben grote impact op hoe wij werken, geld verdienen, carrière maken en ons leven inrichten. Samen met Elsevier Media Lab werpt Randstad een blik vooruit. Onder de titel Anno Morgen rijst uit acht interviews met visionaire smaakmakers een kleurrijk beeld op van het werk, de organisatie en de maatschappij van de toekomst. Dit keer met Koert van Mensvoort, kunstenaar, filosoof en wetenschapper.